CaseMatcher: asielbesluit vernietigd omdat de IND de werking van het zoekprogramma niet liet zien

Houdt een asielbesluit stand als niet vaststaat of de beslismedewerker het IND-programma CaseMatcher heeft gebruikt, en de minister ook na een tussenuitspraak geen inzicht geeft in hoe dat programma zoekresultaten rangschikt?

Nee. De rechtbank verklaart het beroep gegrond en vernietigt het besluit wegens strijd met artikel 3:2 en artikel 3:46 van de Awb (r.o. 18). Omdat niet vaststaat of CaseMatcher een AI-systeem is, kan de rechtbank niet beoordelen of het besluit volledig wordt gedragen door de motivering (r.o. 15). De minister moet binnen zes weken opnieuw beslissen. Gebruikt hij CaseMatcher opnieuw, dan met inachtneming van deze uitspraak; gebruikt hij het niet, dan moet hij dat onderbouwen (r.o. 18).

De beslismedewerkster kon zich niet herinneren of zij CaseMatcher had gebruikt en het dossier liet het niet zien. De rechtbank houdt het er daarom voor dat het programma mogelijk is gebruikt (r.o. 11). De minister heeft verklaringen overgelegd dat CaseMatcher geen AI-systeem en niet zelflerend is, maar de vragen van de rechtbank over hoe het zoekalgoritme rangschikt, welke wiskundige wegingsfactoren de relevantiescore bepalen en hoe die zijn vastgesteld, bleven onbeantwoord (r.o. 13). Na de tussenuitspraak van 7 mei 2026 liet de minister weten dat hij het gebrek niet wilde herstellen (r.o. 8). Van de minister mag transparantie over de technische werking worden verwacht; het evaluatierapport van CaseMatcher meldt dat medewerkers vrijwel alle gevonden zaken als relevant beschouwen, met het risico dat zij eerdere beslissingen overnemen (r.o. 14). Zolang onduidelijk is of het een AI-systeem is, is er ook een zorgvuldigheidsgebrek rond het risico op bias (r.o. 17). Op dezelfde dag deed dezelfde zittingsplaats in een Dublinzaak uitspraak met dezelfde redenering (ECLI:NL:RBDHA:2026:22096, na tussenuitspraak ECLI:NL:RBDHA:2026:10882).

Een organisatie die een algoritme gebruikt bij besluiten, moet kunnen laten zien hoe het werkt als de rechter daarom vraagt. Hier verloor de minister niet omdat CaseMatcher een AI-systeem bleek te zijn, maar omdat hij ook na een tussenuitspraak geen inzicht gaf. Een maand later oordeelde dezelfde rechtbank in Haarlem over hetzelfde programma andersom (ECLI:NL:RBDHA:2026:25209), omdat de minister daar wel uitlegde hoe het werkt.

Leg vast welke algoritmen en zoekhulpmiddelen bij besluiten worden gebruikt, hoe ze rangschikken en welke maatregelen tegen vooringenomenheid gelden. Leg per besluit vast of een hulpmiddel is gebruikt. Zorg dat u die uitleg kunt geven, ook als de software van een externe leverancier komt.

Twee kamers van dezelfde rechtbank, hetzelfde programma, twee uitkomsten. Het verschil zat vooral in wat de minister liet zien. Dat maakt de les praktisch: wie niet kan of wil uitleggen hoe een systeem werkt, kan het gebruik ervan ook niet verdedigen. Of de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State een lijn trekt, is nog niet bekend.